امروزه منسوخ شدن آيين‌هاي قديمي و جايگزين شدن آيين‌هاي پرخطر جديد، چهارشنبه‌سوري را به جشني وحشت آور، پرمخاطره و نازيبا تبديل كرده است.

نگاهي به آمارهاي حوادث آتش‌سوزي در سال‌هاي گذشته گواه اين مدعاست كه به هر دليلي سنت‌هاي گذشته فراموش و منسوخ شده و رفتارهاي جديدي جاي آن را گرفته است؛ رفتارهاي پرخطري كه موجب بروز حوادث زيادي مي‌شود، اما هيچ‌كس از اين حوادث درس عبرت نمي‌گيرد و باز هم سال بعد شاهد بروز اتفاقات تلخي در شب چهارشنبه‌سوري  هستيم.

برخي نيز به‌دنبال اين هستند با افراط و تفريط در برگزاري آيين‌هاي ملي، آنها را در تضاد با جامعه كنوني قرار دهند و سعي در حذف آنها داشته‌باشند.

برگزاري غلط و افراطي چهارشنبه‌سوري  موجب مي‌شود تا علاوه بر اينكه  استفاده صحيحي از اين جشن صورت نگيرد، مردم نيز از آن بهره‌اي نبرند و از آن متنفر شوند. نخبگان و رسانه‌ها بايد با تحليل و بررسي پيشينه و تاريخ آيين‌ها و آداب و رسوم ملي سعي در تدوين و تثبيت واقعي آنها داشته ‌باشند تا بدين ترتيب جلوي هر‌گونه بدعت، تغيير و تحريف اين آيين‌ها گرفته شود.

از جمله جشن‌هاي آريايي، جشن‌هاي آتش است. آتش نزد ايرانيان نماد روشني، پاكي، زندگي، سازندگي و تندرستي بوده است. يكي از جشن‌هاي آتش كه در ايران باستان به‌عنوان پيش‌درآمد يا پيشواز نوروز بوده و آميزه‌اي از چند رسم گوناگون است، جشن سوري بوده‌است. سوري به معني سرخ و اشاره به سرخي آتشي است كه در اين روز مي‌افروخته‌اند.

در تاريخ بخارا آمده است: چون امير سديد منصور‌بن نوح به ملك نشست، هنوز سال تمام نشده‌بود كه در شب سوري چنان كه عادت قديم است آتشي عظيم افروختند. اين آتش را در شب سوري كه همزمان با روزهاي بهي‌ژك يا پنجه دزديده بود براي گريزاندن سرما و فراخواني گرما، آن هم بيشتر روي بام‌ها مي‌افروختند كه هم شگون داشته و هم به باور نياكان‌مان، تنوره آتش و دود بر بام‌ها، فروهر‌ها را به خانه‌هاي خود رهنمون مي‌كرده‌است...

در برخي كتاب‌هاي تاريخ نيز آمده‌است كه در ايران باستان تقسيم‌بندي روزهاي هفته به شكل امروزي شنبه و يكشنبه نبوده‌است. در گاه‌شماري ايرانيان هر روز از 30 روز ماه اسم خاصي داشته‌اند مانند امرداد، آذر، سروش، رشن، فرودين، ورهرام، شهريور، سپندارمزد و خورداد.

هفته، ريشه در آيين‌هاي سامي دارد. ساميان بر اين باور بودند كه خداوند جهان را در 6 روز آفريد و روز هفتم به استراحت پرداخت و آفرينش پايان يافت. به همين دليل روز هفتم را به زبان يهودي شنبد يا شنبه ناميده‌اند كه به معني فراغت و استراحت است. تقسيم‌‌بندي روزها به هفته از يهود به عرب و از اعراب به ايرانيان رسيده‌است.

آداب چهارشنبه‌سوري

آتش‌افروزي: غروب آخرين سه‌شنبه سال زمان ويژه‌اي براي آتش‌افروزي و پريدن از روي آتش بوده است. در اين شب ايرانيان 7  بوته آتش به نشانه‌ 7 فرشته و امشاسپند روشن مي‌كردند و با گفتن جمله زردي من از تو، سرخي تو از من، از روي آتش مي‌پريدند.

آجيل مخصوص: اين آجيل مخلوطي بود از آجيل‌هاي شور و شيرين مانند برگه هلو و زردآلو، باسلق، كشمش، شكر‌پنير(نقل)، مغز گردو، انجير و توت خشك. پيش از خريد، اين آجيل را براي مستجاب‌شدن يك نياز، همچون آجيل مشكل گشا   نذر مي‌كردند. همچنين معتقد بودند خوردن آجيل چهارشنبه‌‌سوري شگون دارد.

قاشق زني: يكي از آيين‌هاي شب چهارشنبه‌سوري است. افراد طوري چادر به سر مي‌كردند تا شناخته نشوند. كاسه‌اي مسي با يك قاشق به‌دست گرفته و در كوچه و گذر به راه مي‌افتادند. در برابر 7  خانه مي‌ايستادند و بي‌‌آنكه حرفي بزنند پي در پي قاشق را بر كاسه مي‌زدند. صاحب‌خانه كه مي‌دانست قاشق زنان نذر و حاجتي دارند، شيريني يا آجيل، برنج يا حبوبات يا مبلغي پول در كاسه‌هاي آنان مي‌گذاشت.

قاشق زنان نيز پس از بازگشت به خانه با برنج و حبوبات جمع‌آوري شده، مقدمات پختن آش را آماده مي‌كردند. اگر براي پختن آش چيزي هم كم بود با پول‌هاي جمع‌آ‌وري شده آن را تهيه مي‌كردند. پختن آش را براي تبرك و شگون انجام مي‌دادند يا اينكه اگر در خانه فرد بيماري داشتند به نيت شفاي او اين آش را تهيه و به فرد بيمار نيز مي‌دادند.

آنان معتقد بودند اين آش علاج تمامي دردهاست و با خوردن آن، درد و بلاي فرد بيمار به سال نو منتقل نخواهد شد و شفا پيدا مي‌كند.در برخي منابع آمده‌است خانواده‌هايي كه بيمار يا حاجتي داشتند براي بهبودي بيمارشان يا برآورده شدن حاجتشان نذر مي‌كردند و در شب چهارشنبه آخر سال آش بيمار مي‌پختند. اندكي از آش را بيمار مي‌خورد و بقيه را ميان فقرا پخش مي‌كردند.

كوزه شكني: آيين ديگري است كه در شب چهارشنبه‌سوري  اجرا مي‌شد. هدف از اجراي كوزه‌شكني دور كردن بلايا بود.

خرافه يا فرهنگ

برخي جامعه‌شناسان معتقدند چهار‌شنبه‌سوري سنت زيبا و رنگا‌رنگي است و تاثير خوبي بر روحيه و تجديد قواي مردم دارد.

از طرفي اجراي صحيح و بدون خرافه اين سنت‌ها يك همبستگي ملي ايجاد مي‌كند و همبستگي، فرهنگ يك ملت را به‌وجود مي‌آورد. امروزه هيچ كشوري بدون شناخت دقيق علمي و واقعي از تاريخ، تمدن و گذشته‌اش نمي‌تواند آينده‌اي بهتر براي خود تصور كند.

 

به‌همين دليل است كه اقوام و ملل مختلف تلاش مي‌كنند تا با باز‌خواني و تحقيق دقيق و علمي در آداب و رسوم گذشتگان خود و بررسي علمي آنها، ضمن ثبت در سازمان يونسكو به‌عنوان يك آيين ملي آن را به جهانيان معرفي كنند. اين امر موجب ايجاد حس اعتماد به نفس و خودباوري افراد جامعه و ايجاد انگيزه براي مردمي است كه در تلاش‌اند تا فردايي بهتر را رقم بزنند و در مواجهه با جامعه بين‌المللي و زبان‌ رايج فرهنگ، اقتصاد و علوم جهاني دچار خود كم‌بيني، انزوا، رخوت و خمودي نشوند.

به همين علت است كه در اغلب كشورها علاوه بر استقبال از احيا و بزرگداشت اين آداب و رسوم، به مروجان، مجريان و برگزار‌‌كنندگان آن نيز امتيازات ويژه‌اي مي‌دهند. وقتي ما هويت‌مان را حفظ كنيم، مي‌توانيم در مقابل تهاجم فرهنگي حرفي براي گفتن داشته‌باشيم يا به‌اصطلاح مقاومت كنيم. تهاجم فرهنگي زماني ميان مردم يك كشور رسوخ مي‌كند كه آنها آداب و رسوم كشورشان را فراموش كنند و به فكر الگو‌برداري از فرهنگ‌‌هاي ديگر بيفتند.

تغيير آداب و رسوم

اكنون جشن چهارشنبه‌سوري  تغيير كرده‌است و برخي سعي دارند با افراط يا تفريط در برگزاري اين جشن آن را تبديل به وسيله تخليه هيجانات كنند. در كنار اين عده افراد سودجويي نيز ناآگاهانه آتش‌بيار معركه‌اند‌ و با عرضه انواع ماده محترقه و منفجره خطرناك به نوجوان و جوانان به اين موضوع كمك مي‌كنند.

امروزه در مراسم چهارشنبه‌سوري  مسائل و صحنه‌هايي را شاهديم كه هيچ شباهتي به جشن چهارشنبه‌سوري  حتي چند دهه گذشته ندارد چه رسد به سنت‌هاي شيرين و به ياد ماندني گذشتگان.

افرادي خواسته و ناخواسته بدون توجه به پيشينه آيين‌هاي ملي مانند چهارشنبه‌سوري  و نوروز سعي مي‌كنند با برگزاري سليقه‌اي همراه با افراط يا بدعت‌‌هاي جاهلانه تيشه به ريشه آداب و رسوم و فرهنگ اين مرز و بوم بزنند.از طرفي با تغيير محتوي و روش برگزاري آيين‌هاي شاد و مفرحي مانند چهارشنبه‌سوري  آن را به روزي آزار‌دهنده، پر‌‌مخاطره، نا‌‌امن و عذاب‌آور تبديل كنند تا از اين طريق به اميال خود برسند.

برگزاري غلط و افراطي چهارشنبه‌سوري موجب مي‌شود تا علاوه بر اينكه  استفاده صحيحي از اين جشن صورت نگيرد مردم نيز از آن بهره‌اي نبرند و از آن متنفر شوند.

نخبگان و رسانه‌ها بايد با تحليل و بررسي پيشينه و تاريخ آيين‌ها و آداب و رسوم ملي، سعي در تدوين و تثبيت واقعي آنها داشته‌‌باشند تا بدين ترتيب جلوي هر‌گونه بدعت، تغيير و تحريف اين آيين‌ها گرفته شود.